Eigenschappen met een y zijn in het Nederlands eerlijk gezegd bijna niet te vinden: de letter y komt in onze taal vrijwel alleen voor in leenwoorden als yoghurt, yoga en yucca, en dat zijn zelfstandige naamwoorden, geen eigenschappen. Het dichtst in de buurt komen Engelse leenwoorden die veel Nederlanders in spreektaal gebruiken, zoals young (jong), yummy (lekker) en yuppie-achtig, plus alles wat met ij begint, omdat de ij in woordspelletjes, kruiswoordpuzzels en op veel letterkaarten als y wordt behandeld. Dan heb je ineens wel een lijstje: ijdel, ijverig, ijzersterk, ijskoud, ijzig, ijselijk, ijlhoofdig en ijzerenheinig. Alles wat verder gaat dan dat is een creatieve omschrijving die je samen aan tafel moet goedkeuren, en dat zeggen we er bij elk voorbeeld eerlijk bij.
Welke echte Nederlandse woorden met een y zijn een eigenschap?
Pak je het woordenboek erbij, dan zie je dat de y in het Nederlands een buitenbeentje is. De woorden die ermee beginnen zijn vrijwel allemaal overgenomen uit andere talen: yoghurt, yoga, yucca, yen, yeti, yacht in oude spelling, yuppie, yuca. Bijvoeglijke naamwoorden, dus woorden waarmee je een persoon of ding een eigenschap toekent, zitten daar niet tussen. Zelfs afleidingen als "yuppieachtig" staan niet standaard in de spellinglijst en zijn eerder gelegenheidsvormingen.
Wil je controleren of een woord echt bestaat, kijk dan in de officiële Woordenlijst van de Taalunie op woordenlijst.org of in het gratis woordenboek van Van Dale. Typ daar een y in en je ziet meteen hoe kort de lijst is. Dat is geen gebrek aan creativiteit van de taal, maar een gevolg van onze spelling: klanken die in het Engels met een y worden geschreven, schrijven wij met een j (jong, jaloers, jolig) of met een i (idool, ironisch).
Waarom telt de ij in spelletjes vaak als y?
Hier zit de oplossing voor de meeste spelletjes. De Nederlandse ij is officieel een combinatie van twee letters, maar in de praktijk wordt hij vaak als één letter behandeld. In kruiswoordpuzzels neemt ij meestal één hokje in, op oude typemachines zat er een aparte ij-toets, en in veel letterspellen en op letterkaarten staat de ij op de plek van de y of wordt hij ermee gelijkgesteld. Je leest er meer over op Wikipedia, waar de hele geschiedenis van de ij als "lange ij" en als een soort 25e letter wordt uitgelegd.
Spreek met je medespelers af dat de y en de ij in jullie spel hetzelfde zijn. Dan heb je ineens een flinke voorraad echte eigenschappen:
- ijdel: iemand die veel met zijn uiterlijk en zijn imago bezig is
- ijverig: hardwerkend, vlijtig
- ijzersterk: heel sterk of heel goed, zowel letterlijk als figuurlijk
- ijskoud: koel, zonder emotie, onverstoorbaar
- ijzig: afstandelijk en kil in de omgang
- ijselijk: afschuwelijk, huiveringwekkend
- ijlhoofdig: licht in het hoofd, verward
- ijzerenheinig: koppig, onverzettelijk, een wat ouder woord
- ijsbergachtig: koel aan de buitenkant met veel onder het oppervlak, een vrije omschrijving die je zelf moet goedkeuren
Welke Engelse leenwoorden met een y worden in Nederland geaccepteerd?
Als de ij niet mag, blijft de Engelse route over. In spreektaal gebruiken veel Nederlanders Engelse woorden die een eigenschap uitdrukken, en in een spel als 30 Seconds of bij een vrije ronde Pim-Pam-Pet worden die vaak goedgekeurd zolang iedereen ze snapt. Denk aan young (jong, jeugdig), youthful (jeugdig van geest), yummy (lekker, meestal over eten, maar ook gekscherend over personen), yellow (geel, als kleur van iets), yappy (druk kletsend, van een hondje dat keft) en yielding (meegaand, toegeeflijk). Ook "yolo" wordt soms als eigenschap gebruikt in de zin van roekeloos of impulsief, al is dat strikt genomen een uitroep en geen bijvoeglijk naamwoord.
Wees hier eerlijk over: dit zijn Engelse woorden, geen Nederlandse. Woorden als yummy en young staan niet als Nederlands woord in de Woordenlijst. Ze werken prima in een gezellig spel, maar niet in een officiële woordpuzzel of bij Scrabble met het Nederlandse woordenboek als scheidsrechter. Een handige bron voor twijfelgevallen over wat wel en niet Nederlands is, is de taaladviesdienst van Onze Taal.
Welke creatieve omschrijvingen kun je zelf bedenken?
Bij spellen waar je op tijd een woord met een bepaalde letter moet noemen, mag je vaak ook een samenstelling of omschrijving gebruiken. Dat is geen vals spelen zolang je het vooraf afspreekt en het er eerlijk bij zegt. Een paar bedenksels die we vaak voorbij horen komen, en die dus expliciet géén woordenboekwoorden zijn: yoga-achtig (rustig, lenig, in balans), yoghurt-zacht (mild van karakter), yeti-harig (behaard), yucca-taai (onverwoestbaar) en yen-gevoelig (gek op geld). Ze zijn grappig, ze beginnen met een y en ze beschrijven iets, maar een strenge spelleider mag ze afkeuren.
Een andere categorie zijn namen van bekende figuren die een eigenschap zijn geworden: "een Yoda-type" voor iemand die wijs en cryptisch praat, of "Yoko-gedrag" voor iemand die een groep uit elkaar speelt. Dat zijn verwijzingen, geen eigenschappen in de taalkundige zin, dus gebruik ze alleen in een speelse ronde.
Hoe pak je de y aan bij Pim-Pam-Pet en 30 Seconds?
Bij Pim-Pam-Pet draait je een letter op het schijfje en moet je binnen een categorie een woord noemen. Controleer eerst of de y überhaupt op jouw schijf staat; in veel versies ontbreken zeldzame letters zoals de q en de x, en soms ook de y. Staat hij er wel, spreek dan vóór het spel af of ij meetelt als y. Zonder die afspraak ontstaat gegarandeerd discussie bij de categorie "eigenschappen". Bij 30 Seconds werk je niet met beginletters maar met begrippen die je moet omschrijven, dus daar is de y zelden een probleem; wel kan een kaartje een woord als "yoga" of "yoghurt" bevatten, en dan is het handig om te weten dat je medespelers die woorden snel herkennen.
Ook voor andere letterspellen, zoals Scrabble, Wordfeud of het klassieke "ik ga op reis en neem mee", is de y lastig. Officiële uitleg over spelling en over hoe de y en de ij in onze taal werken vind je bij Taaladvies, de dienst van de Nederlandse Taalunie. Daar staat ook uitgelegd waarom "ij" in alfabetische lijsten gewoon onder de i wordt gesorteerd, wat weer een argument is voor de puristen aan tafel.
Wat is het eerlijke antwoord als iemand naar een y-eigenschap vraagt?
Zeg gewoon hoe het zit: er bestaat geen gangbaar Nederlands bijvoeglijk naamwoord dat met een y begint. Wie het online opzoekt, komt lijstjes tegen met woorden als "young", "yummy" of "yolo", en dat zijn allemaal Engelse leenwoorden of verzinsels. De enige manier om een volwaardige lijst te krijgen, is de ij als y te accepteren. Doe je dat, dan zijn ijdel, ijverig, ijzersterk, ijskoud, ijzig, ijselijk en ijlhoofdig je beste vrienden, en is "ijzerenheinig" het woord waarmee je iedereen aan tafel verrast.
